Polisin durdurma ve kimlik sorma yetkisi, kamu düzeni ve güvenliğinin sağlanması amacıyla kanunla sınırları çizilmiş bir kolluk yetkisidir. Ancak bu yetki keyfi şekilde kullanılamaz. Aşağıda, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) başta olmak üzere yürürlükteki mevzuat çerçevesinde, polisin durdurma ve kimlik sorma işlemlerinde uyması gereken temel kurallar sade bir dille açıklanmıştır.
1. Polisin Durdurma Yetkisi Hangi Hallerde Vardır?
Kolluk, ancak kanunda sayılan belirli durumların varlığı halinde kişileri durdurabilir. Bu sebepler PVSK Md. 4/A’da açıkça düzenlenmiştir:
Bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemek
İşlenmiş bir suçtan sonra kaçan failleri yakalamak veya kimliklerini tespit etmek
Hakkında yakalama emri ya da zorla getirme kararı bulunan kişileri tespit etmek
Kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü, malvarlığı veya topluma yönelik mevcut ya da muhtemel bir tehlikeyi önlemek
Bu haller dışında yapılan durdurmalar hukuka aykırı olacaktır.
2. “Makul Sebep” Şartı ve Keyfilik Yasağı
Kanuna göre her durdurma işlemi makul bir sebebe dayanmalıdır (PVSK Md. 4/A).Makul sebep, kolluk görevlisinin tecrübesi ve olayın somut şartlarına göre yaptığı rasyonel değerlendirme sonucunda ortaya çıkar. Ancak bu değerlendirme keyfi olamaz.
Makul sebebe örnek olabilecek bazı durumlar:
Kolluk denetiminden kaçma
Suç işlemeye yönelik davranışlar
Tehlikeli araç kullanımı
Kabahat işlendiğinin tespit edilmesi
Bulunduğu yer ve zamanla bağdaşmayan davranışlar
Şüpheli eşya taşıma
Yaş, cinsiyet ve davranışlar arasında ciddi uyumsuzluk
Silahlı olunduğuna dair makul izlenim
Fail olmaya en yakın kişi konumunda bulunma
Kolluğun önceden edindiği kriminal bilgilere dayanması
Sadece his, önsezi veya soyut şüphe makul sebep sayılmaz.
3. Kolluğun Kimliğini İbraz Etme Yükümlülüğü
Kolluk görevlisi, üniformalı olsa dahi, durdurma anında polis veya jandarma olduğunu gösteren kimlik belgesini kişiye göstermek zorundadır.
Ayrıca kolluğun iletişim tarzı ve tutumu, işlemin hukuka uygun ve sağlıklı yürütülmesi açısından büyük önem taşır.
4. Durdurma Süresi ve Sorulabilecek Sorular
Durdurma sırasında kolluk:
Kimlik bilgileri
Yerleşim yeri
Şüpheye konu hususlarla sınırlı sorular sorabilir
Ancak:
Durdurma amacıyla ilgisi olmayan sorular sorulamaz
Kişi gereksiz yere bekletilemez
Durdurma süresi, zorunlu süreden uzun olamaz (PVSK Md. 4/A)
Aksi halde kişi özgürlüğü ihlali söz konusu olur.
5. Kimlik Sorma ve Bilgilendirme Yükümlülüğü
Polis:
Durdurma sebebini açıklamalı
Yasal haklar konusunda kişiyi bilgilendirmeli
Kimlik veya gerekli belgelerin ibrazını isteyebilir (PVSK Md. 4/A)
Kişi, kimliğine ilişkin doğru bilgi vermekle yükümlüdür.Kimlik tespit edilemezse, PVSK Md. 4/A ve 5326 sayılı Kanun Md. 40 gereği Cumhuriyet savcısına bilgi verilerek kimlik tespit edilinceye kadar tutulması mümkündür.
6. Türkiye’de Kimlik Taşıma Zorunluluğu Var mı?
Türkiye’de her an kimlik taşıma zorunluluğu yoktur. Ancak kişi:
Kimlik bilgilerini doğru vermek
Bu bilgileri belgeyle veya başka yollarla ispatlamakla yükümlüdür
Sadece kimlik belgesi ibraz edilmediği için 5326 sayılı Kanun Md. 40 uyarınca idari para cezası uygulanamaz.
Kolluk, kimlik tespiti konusunda kişiye makul kolaylık sağlamakla yükümlüdür.
7. Kimlik Tespiti Nedeniyle Tutulma Sonrası Belge Talebi
Kimlik tespiti amacıyla tutulan kişiye:
Talep etmesi halinde
Tutulma sebebini ve süresini gösteren belge verilmelidir (PVSK Md. 4/A)
Sebep ortadan kalktığında kişi derhal serbest bırakılmalıdır.
8. Durdurulan Kişinin Üstü ve Aracı Aranabilir mi?
Kural olarak:
Üst ve araç araması hakim kararına tabidir
Önleme ve adli aramalar da bu kapsamdadır
Kontrol, yoklama ve sıvazlama arama değildir:
Yoklama: Elle temasla kontrol
Sıvazlama: Elin kaldırılmadan gezdirilmesi
Ancak:
Ceplerin boşaltılması
Bagaj, torpido, paspas altı açtırılması
Kapalı alanların gösterilmesi
rıza olsa dahi arama niteliğindedir ve hukuka aykırıdır.
9. Özel Güvenlik ve AVM Kontrolleri
AVM girişleri ve özel güvenlik noktalarındaki işlemler:
Arama değil, kontrol işlemidir
5188 sayılı Kanun’a dayanır
Havalimanlarında yapılan kontroller ise aramadır ve uluslararası sözleşmelere dayanır.
10. Kent Girişlerindeki Sabit Kontrol Noktaları
PVSK Md. 4/A gereği:
“Süreklilik arz edecek, fiili durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma yapılamaz.”
24 saat kesintisiz kurulan ve herkesi durduran sabit kontrol noktaları:
Seyahat özgürlüğüne aykırıdır
Hukuka aykırı bir fiili durum oluşturur
11. Vatandaşın Bilinçli Olma Yükümlülüğü
Durdurulmak suçluluk anlamına gelmez
Yetkisiz işlemlere rıza gösterilmemelidir
Arama varsa mutlaka hakim kararı sorulmalıdır
Kolluğun yetkisi olmayan işlemler onaylanmamalıdır
12. Sahte Kolluk Riskine Dikkat
Günümüzde:
Sahte kolluk görevlileri olabilir
Üniforma tek başına yeterli değildir
Her vatandaş, kendisine işlem yapan kolluktan kimlik ibrazı isteme hakkına sahiptir.
Sonuç
Durdurma ve kimlik sorma işlemleri:
Süreli
Amaçla sınırlı
Kanuna uygun yapılmalıdır
Vatandaşlar bu süreçte bilinçli, sorgulayıcı ve haklarını bilen bir tutum sergilemelidir.
Yorumlar