Alışveriş Merkezlerinde Üst Araması Hukuka Uygun mu?
Alışveriş merkezleri (AVM’ler), yalnızca ticari değil aynı zamanda sosyal yaşamın da önemli bir parçasıdır. Ancak bu alanlarda uygulanan güvenlik kontrolleri, özellikle üst araması ve X-Ray taramaları, bireylerin özel hayatın gizliliği ve vücut dokunulmazlığı gibi temel hakları ile işletmelerin güvenlik ihtiyacı arasında hassas bir denge kurulmasını gerektirir.
Peki, AVM güvenliği üst araması yapabilir mi?Rıza göstermeyen kişi içeri alınmayabilir mi?Bu yazıda, AVM güvenlik uygulamalarının hukuki dayanakları, sınırları ve uygulamadaki sonuçları ele alınmaktadır.
Özet Bilgi
AVM’ler özel mülktür, kamu alanı değildir
Özel güvenlik zorla üst araması yapamaz
Elle yapılan üst araması açık rızaya bağlıdır
Rıza yoksa AVM, kişiyi içeri almama hakkına sahiptir
Zorla arama hukuka aykırıdır ve suç oluşturabilir
1. Örtülü (Zımnî) Kurallar ve AVM–Ziyaretçi İlişkisi
AVM’ye girerken yazılı bir sözleşme imzalanmaz; ancak bu durum, taraflar arasında hukuki bir ilişki kurulmadığı anlamına gelmez.
Borçlar hukuku açısından, AVM işletmecisi ile ziyaretçi arasında örtülü (zımnî) bir hizmet sözleşmesi kurulduğu kabul edilir. Ziyaretçi, AVM’ye giriş yapmakla:
Girişte ilan edilen kuralları,
Güvenlik prosedürlerini,
Makul ve ölçülü denetimleri
zımnen kabul etmiş sayılır.
Bu kapsamda güvenlik kontrolü talebi, örtülü sözleşmenin bir parçası olarak ortaya çıkar. Ancak bu sözleşme:
Temel hak ve özgürlükleri ihlal edemez
Keyfi, ölçüsüz ve zorlayıcı uygulamalara dayanak olamaz
2. AVM Güvenliği ve Anayasal Haklar Dengesi
Anayasa’ya göre herkesin:
Özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı
Vücut dokunulmazlığı hakkı
bulunmaktadır. Bir kişinin üstünün aranması, özel hayata müdahale niteliğindedir.
Ancak AVM’lerde yapılan aramalar:
Devlet tarafından değil,
Özel kişiler (özel güvenlik) tarafından,
Rıza esasına dayalı olarak yapılır.
Bu nedenle, bu tür uygulamalar dolaylı temel hak müdahalesi olarak değerlendirilir.Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre; müdahale:
Meşru bir amaca (güvenlik),
Ölçülülük ilkesine
uyuyorsa, hak ihlali sayılmayabilir.
3. AVM’de Üst Araması Zorla Yapılabilir mi?
Hayır.Zorla üst araması yalnızca:
Polis veya jandarma gibi adli kolluk tarafından,
Kanunda öngörülen şartlarda,
Gerekirse savcılık kararıyla
yapılabilir.
AVM’de görevli özel güvenlik görevlileri, kişiyi zorla arayamaz.
📌 Ziyaretçi:
Aramaya rıza gösterebilir → İçeri girer
Rıza göstermez → AVM içeri almayabilir
Bu durum hukuka uygundur.
4. Özel Güvenliğin Yetkisi ve Hukuki Sınırları
Özel güvenlik görevlileri:
X-Ray cihazı,
Metal dedektör
gibi teknik cihazlarla kontrol yapabilir.
Ancak elle yapılan fiziksel üst araması için:
Açık ve özgür rıza şarttır
Rıza yoksa temas hukuka aykırıdır
Rızasız zorla arama hâlinde:
Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma
Özel hayatın gizliliğini ihlal
gibi cezai sorumluluklar gündeme gelebilir.
5. AVM’de Avukata Yönelik Üst Araması Talebi
AVM’ler kamu kurumu değil, özel mülktür. Bu nedenle avukatların mesleki statüsü, AVM girişlerinde otomatik bir muafiyet sağlamaz.
Avukat:
Baro kimliğini gösterebilir
Ancak bu, yasal bir arama muafiyeti doğurmaz
Türkiye Barolar Birliği ve Avukatlık Kanunu uyarınca avukatlar kamu hizmeti yürütür; ancak bu statü özel mülkiyet alanlarında sınırsız ayrıcalık sağlamaz.
📌 Uygulamada bazı AVM’ler:
Baro kartı gösteren avukatlara arama muafiyeti tanıyabilir
Bu durum hukuki zorunluluk değil, işletme inisiyatifidir
6. AVM Güvenliği – Polis Ayrımı
Polis:
Makul şüphe hâlinde durdurma
Kimlik sorma
Üst araması yapma yetkisine sahiptir
AVM özel güvenliği:
Zorla arama yapamaz
Sadece rıza temelinde kontrol yapabilir
Rıza yoksa içeri almayabilir
Bu iki yetki hukuken tamamen farklıdır.
Sonuç ve Değerlendirme
AVM’ler özel mülktür
Güvenlik kontrolü şartı koyabilirler
Ancak elle üst araması rızaya bağlıdır
Zorla yapılan arama hukuka aykırıdır
Rıza göstermeyen kişinin içeri alınmaması hukuka uygundur
👉 Güvenlik ile mahremiyet arasındaki denge, ölçülülük ve rıza ilkeleriyle sağlanmalıdır.
AVM güvenlik üst araması
Alışveriş merkezinde arama hukuku
AVM’de zorla arama yapılabilir mi
Özel güvenlik yetkileri
AVM arama rıza
Yorumlar