İş hukuku uygulamalarında en çok uyuşmazlığa konu olan alanlardan biri fazla çalışma (fazla mesai) konusudur. Özellikle işçinin fazla mesaiye rıza gösterip göstermediği, verdiği rızayı geri alıp alamayacağı ve bu nedenle iş akdinin feshedilip edilemeyeceği hem doktrinde hem de yargı kararlarında sıkça tartışılmaktadır.
Bu yazıda, 4857 sayılı İş Kanunu, ilgili yönetmelikler ve Yargıtay içtihatları ışığında işçinin fazla çalışmayı reddetme hakkı tüm yönleriyle ele alınmaktadır.
Fazla Çalışma (Fazla Mesai) Nedir?
Fazla çalışma; haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlanır. İş Kanunu’na göre fazla çalışma yaptırılabilmesi için kural olarak işçinin onayının alınması zorunludur.
İşçinin Fazla Çalışmaya Rıza Vermesi Zorunlu Mudur?
Hayır. İşçi, fazla çalışmaya rızası olmaksızın zorlanamaz. Bu durum Anayasa’da güvence altına alınan dinlenme hakkının doğal bir sonucudur.
İş Kanunu’na dayanılarak çıkarılan Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği uyarınca:
Fazla çalışma için onay,
İş sözleşmesi sırasında veya
Fazla çalışma ihtiyacı doğduğundaalınabilir.
Fazla Mesai Onayı Her Yıl Yenilenmek Zorunda mı?
Hayır. 25.08.2017 tarihinde yapılan yönetmelik değişikliğiyle:
Her yıl başında onay alma zorunluluğu kaldırılmıştır.
Bir kez alınan onay, işçi tarafından geri alınana kadar geçerli sayılmaktadır.
İşçi Fazla Mesai Onayını Geri Alabilir mi?
Evet. İşçi, fazla çalışma onayını 30 gün önceden yazılı bildirimde bulunmak şartıyla geri alabilir.
Bu 30 günlük süre:
İşverenin iş organizasyonunu yeniden planlaması,
İş akışında aksama yaşanmamasıamacıyla öngörülmüştür.
Fazla Çalışmayı Reddeden İşçinin İşten Çıkarılması Hukuka Uygun mu?
Hayır. Yargıtay kararları açık ve nettir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi kararlarında, işçinin fazla mesaiye onay vermemesi nedeniyle işten çıkarılmasının haksız fesih olduğu kabul edilmektedir.
İşçinin rızası olmaksızın fazla çalışmaya zorlanması, işçi açısından haklı fesih sebebi oluşturur.
İşçi Fazla Çalışmaya Zorlanırsa Ne Yapabilir?
İşçi, onayı olmamasına rağmen fazla mesaiye zorlanıyorsa:
İş Kanunu m.24/II-f kapsamında haklı nedenle iş akdini feshedebilir.
Kıdem tazminatına hak kazanır.
Gerekirse arabuluculuk ve dava yoluna başvurabilir.
Fazla Mesai Onayı Alınmazsa İşverene Ceza Var mı?
Evet. İş Kanunu m.102/c uyarınca:
Fazla mesai onayı almayan işverene,
Her bir işçi için idari para cezası uygulanır.
Ancak uygulamada bu cezaların caydırıcılığının düşük olduğu ve işçiyi yeterince korumadığı yönünde ciddi eleştiriler bulunmaktadır.
Türk Borçlar Kanunu Açısından Fazla Çalışma
Türk Borçlar Kanunu m.398’e göre:
Fazla çalışma kural olarak işçinin rızasına bağlıdır.
Ancak;
İş zorunluysa,
İşçi çalışabilecek durumdaysa,
Kaçınmak dürüstlük kuralına aykırıysaişçi fazla çalışmakla yükümlü olabilir.
Bu değerlendirme her somut olayda ayrı ayrı yapılmalıdır.
İşverenin Yönetim Hakkının Sınırları
İşveren, yönetim hakkı kapsamında fazla çalışma talep edebilir; ancak bu talep:
Keyfi olmamalı,
İşçiyi yıldırıcı veya taciz edici nitelik taşımamalı,
İşçinin sağlık, aile ve sosyal yaşamını gözetmelidir.
Aksi hâlde hukuka aykırılık söz konusu olur.
Sonuç: Fazla Mesai Kural Değil, İstisnadır
Uygulamada sıkça görüldüğü üzere, fazla çalışmanın olağan çalışma düzeni hâline gelmesi hukuka aykırıdır. İşçinin ekonomik bağımlılığı nedeniyle verdiği rızanın mutlak kabul edilmesi, işçinin korunması ilkesine aykırıdır.
➡️ Fazla çalışma, istisnai olmalı➡️ İşçinin rızası özgür iradeye dayanmalı➡️ Rızanın geri alınması fiilen mümkün olmalıdır
işçinin fazla çalışmayı reddetme hakkı
fazla mesai onayı geri alma
fazla çalışma rızası
iş hukuku fazla mesai
fazla mesai nedeniyle işten çıkarma
Yorumlar